Mager Jan (1864-1939)
Wspomnienie gospodarza[1] z Lasku w 160. rocznicę urodzin i 85. rocznicę jego śmierci
Jan Mager urodził się 1 maja 1864 r. na podpoznańskiej wówczas wsi Rataje z ojca Walentego – zagrodnika (Gärtners)[2] i matki Barbary z domu Leitgeber (1841-1917), mieszkających we wsi Główna[3] (od 1925 r. m.in. obie wsie Główna i Rataje włączono w granice administracyjne Poznania). Rodzeństwo Jana to: Magdalena (1862-?) po mężu Rausch[4]; Barbara (1866-?); Andrzej (1869-1942)[5]; Katarzyna (1872-?) I voto Mankiewicz[6], II voto Tomkowiak[7]; Jakub (1876-1876) żył tylko 6 dni. Rody Magerów i Leitgeberów pochodziły z Bambergii, przybyły do Polski w połowie XVIII wieku w ramach osadnictwa podpoznańskich wsi opustoszałych w wyniku wojen oraz zarazy. Wg Marii Paradowskiej Magerowie osiedlili się na Wildzie krótko po 1749 roku.[8] Natomiast około roku 1750 i 1753 bamberskie rody Magerów oraz Leitgeberów występują też na Jeżycach[9]. Dotychczas nie udało nam się bezpośrednio powiązać genealogicznie Walentego Magera czy Barbary Leitgeber z bamberskimi osadnikami z XVIII wieku. Po miejscu urodzin najstarszej Magdaleny (po mężu Rauch) prawdopodobnie jest to linia Jeżycka.
Przedstawmy aktywność Jana Magera – szanowanego społecznika na różnych polach działalności i zacnego gospodarza z Lasku.
Kółko Rolnicze
Jan Mager był inicjatorem utworzenia Kółka Rolniczego przy parafii św. Floriana w Wirach, w którym od jego założenia, przynajmniej do 1908 r. pełnił rolę sekretarza[10]. Podczas spotkania założycielskiego, jakie odbyło się w Wirach, we wtorek 23.01.1894 r. jako gospodarz mieszkający jeszcze na Świerczewie powitał przybyłego Patrona Kółek Rolniczych – Maksymiliana Jackowskiego tymi oto słowami: Witaj nam, witaj, Szanowny Patronie, Panów chlubo, chłopów opiekunie. Dziękujemy ci bardzo za twoje przybycie i z ufnością czekamy, że nam nie poskąpisz twych nauk zdobycie. Czy lato czy zima, nic Cię nie powstrzyma, bo Ci się serce raduje, kto swych Ojców Ziemię w obuch rękach trzyma. Teraz Cię prosimy, Szanowny Patronie, racz nas pouczyć obiąwszy(?) potrzebie, abyśmy korzystniej pracować mogli w naszych praojców glebie. Podpisy sekretarza Jana Magera i prezesa Kółka Rolniczego w Wirach – ks. Karola Seichtera[11] widnieją na protokołach, których księga się zachowała[12].
Szkoła w Lasku
Ważnym ogniwem aktywności Jana Magera była dbałość o potrzebę powołania w Lasku szkoły dla katolików. Ewangelicy mieli już od 1825 r. swoją szkołę w Lasku przy dzisiejszej ul. Krętej 32. Choć pomysły utworzenia szkoły parytetowej (dla ewangelików – język niemiecki i katolików – język polski) były rozpatrywane już od 1819 roku, ostatecznie taka jednak nie powstała. Dzieci polskie uczyły się w szkole katolickiej w Wirach. Dalsze działania społeczności Lasku doprowadziły do tego, że w 1902 roku powołano 9-osobowy dozór szkolny, w którego składzie znalazł się Jan Mager. Był członkiem dozoru szkolnego na początku XX w. razem z: Wojciechem Patzem, Józefem Mateckim, Antonim Kubalą i Antonim Walterem. 5.01.1903 r. zakupioną od Mateckiego działkę pod budowę szkoły przy ul. Sobieskiego 65 (później przedszkole nr 1 – „Pogodne Przedszkole”; obecnie – „Centrum Wsparcia i Pomocy Rodzinie”) przekazano Katolickiej Gminie Szkolnej w Lasku. Tego samego dnia Jana Magera, Antoniego Kubalę i Antoniego Waltera mianowano członkami komitetu budowy pierwszego gmachu szkoły we wsi Lasek.[13]
Dozór kościelny
Jan Mager był też przewodniczącym bodaj najważniejszego organu parafian dla kościoła w Wirach – zarządzał 18-osobową[14] Reprezentacją Parafialną. Tę całkowicie niemal dotąd nieznaną tematykę dziejów Kościoła badał ks. Tomasz Rogoziński. Wyniki dotyczące udziału świeckich w życiu wspólnoty kościelnej przedstawił w swojej pracy doktorskiej pt. „Dozory kościelne i reprezentacje parafialne w archidiecezji poznańskiej w latach 1875-1935”. Dysertację zilustrował m.in. zdjęciem z Wirowskiej parafii pw. św. Floriana. Warto pokrótce wspomnieć, że w archidiecezji poznańskiej od 1875 r. władze pruskie narzuciły ustawą struktury dozorów kościelnych (niem. Kirchenvorstände) i reprezentacji parafialnych (niem. Gemeindevertretungen), zajmujących się zarządem majątkiem kościelnym. Ciała te swoje zadania spełniały (z pewnymi zmianami), także po I wojnie, w czasach II RP, aż do 1935 r. W skład dozoru wchodził rządca parafii – proboszcz oraz wierni świeccy rekrutowani w tajnych wyborach przez pełnoletnich mężczyzn z parafii. Wybierano niezależnych finansowo mężczyzn, którzy ukończyli 30. rok życia w liczbie proporcjonalnej do wielkości parafii. Natomiast reprezentację parafialną, której w Wirach przewodniczył Jan Mager, stanowiącej ciało nadrzędne całkowicie składające się z osób świeckich, wybierano w ten sam sposób (w stosunku 3:1), co dozór kościelny. Wprowadzenie w XIX wieku takiego systemu było zmianą niemal rewolucyjną. Wybieralne elity lokalnego społeczeństwa były bezpośrednio odpowiedzialne za zarząd majątkiem kościelnym. Ich rola i zakres działania daleko odbiegały od dzisiejszego zakresu i zaangażowania świeckich w kościele stanowiących formalnie rady parafialne i ekonomiczne.
Towarzystwo Przemysłowców
W „Monografii Gminy Żabikowo” rękopisie z około 1938 r. w części II Gromada Lasek znajdziemy informację o Janie Magerze w następującym zapisie (pisownia oryginalna): W roku 1903 Niemcy założyli swoje stowarzyszenie, które rozpoczęło germanizowanie młodzieży polskiej. Dla obrony polskości utworzyło się z inicjatywy gospodarza Jana Magera Katolickie Towarzystwo Przemysłowców, do którego zaciągnęli się prawie wszyscy Polacy. W tym Towarzystwie skupiało się życie oświatowe i kulturalne Polaków.[15]
Powstanie 1918-1919
Naszego bohatera – Jana Magera – odnajdujemy także w pierwszym tomie „Albumu Pamiątkowego Powstańców Ziem Zachodnich R.P. 1918-1921”, gdzie krótko opisana została jego działalność: W okresie Rady Robotniczo-Żołnierskiej pełnił przez przeciąg 5-ciu miesięcy straż pod dow. ppłk. Kopy. Oddawał żywność dla uczestników powstania Wlkp. (Ewidencja nr. 56/2). Z powyższego, lakonicznego zapisku wynika, że od listopada 1918 r. był członkiem miejscowej Straży Ludowej, bowiem ppor. A. Kopa był jej komendantem powiatowym. Mógł w niej pozostać po wybuchu powstania z racji na wiek, miał bowiem 54 lata. Jeżeli zgłosił się ochotniczo do batalionu Kopy, to z powodu „zbyt dojrzałego” wieku został odesłany do Lasku, z ok. 300 innymi ochotnikami (seniorami i małoletnimi). Pamiętać również należy, że głównym powodem nieprzyjęcia do oddziału był brak broni dla wszystkich ochotników. Jan Mager pozostał nadal aktywny na gruncie powstańczym, bowiem organizował i dostarczał żywność. Na pewno został weteranem powstania (związku weterańskiego), tzn. przeszedł pozytywnie weryfikację, o czym świadczy wspomniane wydawnictwo albumowe.
Rodzina
Jan Mager ożenił się 7 lutego 1889 roku z panną (dienstmädchen) Marianną Jarzębowską urodzoną 8 sierpnia 1865 r. w Miękowie koło Owińsk[16]. Rodzicami Marianny byli gospodarz (Wirth) Wojciech Jarzębowski i Zofia z d. Kosmowska.[17] Żona Jana – Marianna z d. Jarzębowska też była nieprzeciętną postacią, wyróżniającą się działalnością publiczną. Przedstawimy ją szerzej w osobnym biogramie. Fot. 18; 12; Małżonkowie Jan i Marianna Magerowie mieli 11 dzieci: Najstarszy syn Stanisław Andrzej (1889-1915)[18] zginął podczas I wojny światowej, jako żołnierz armii pruskiej. Służył w 47. Pułku Piechoty. Podczas walk na froncie zachodnim 16.02.1915 r. został ciężko ranny. Zmarł 10.03.1915 r. w lazarecie w Neunkirchen (Saarbrücken) w wieku 25 lat. Ignacy Jan (1891-1891) żył niespełna rok[19]; Pelagia (1892-1892) żyła miesiąc[20]; Helena Kazimiera (1893-?)[21] po mężu Błoszyk; Jan (1895-1952)[22]; Stefan (1896[23]-1917)[24] podobnie jak Stanisław zginął na I wojnie 29.03.1917 r. w okopie na froncie wschodnim – na Górze Łysonia koło Brzeżan (pod Lwowem)[25]. Wszyscy powyżej urodzeni na Świerczewie. Następnie Adam (1898[26]-1899[27]) urodzony na Dębcu, żył 2 miesiące. Kolejne dzieci rodziły się już w Lasku: Weronika (1900-1983)[28] wyszła w 1927 r. za mąż za Stanisława Kaczmarka – przejęli po rodzicach gospodarstwo w Lasku[29]; Józef (1902[30]-1955)[31]; Czesław (1905[32]-1945); Edward (1907[33]-1975[34])[35]. Dzieci Jana i Marianny Magerów wychowywane były w kulcie pracy, głębokiego patriotyzmu i służbie dla dobra wspólnego (publicznego). Wszyscy wykształceni. Fot. 10;
Rodzina Jana i Marianny Magerów mieszkała najpierw na Świerczewie przy dzisiejszej ul. Opolskiej 14 (naprzeciw przejazdu kolejowego), skąd na przełomie wieków przenieśli się do Lasku na ul. Sobieskiego 24 (obecnie adres: ul. Sobieskiego 52), gdzie zakupili około15-hektarowe gospodarstwo[36] sąsiadujące z lewej z Niemcem Otto Rölingiem (karczmarzem), a z prawej z Szczepanem Aniołą (powstańcem). W 1936 roku zięć – Stanisław Kaczmarek w miejsce starego domu wybudował nowy.[37] Nowy dom córki Jana – Weroniki i jej męża Stanisława Kaczmarków w 1939 roku były łakomym kąskiem dla okupanta, dlatego rodzinę Kaczmarków szybko wysiedlono do Generalnej Guberni – wsi Syczyn, w województwie lubelskim, powiat chełmski, gmina Wierzbica, a gospodarstwo w Lasku przejęli Niemcy.
Dziś tego domu Kaczmarków również nie ma, a na ich miejscu znajduje się kolejny budynek w którym mieszka prawnuczka Jana – Danuta Markowicz-Rychlewska z rodziną.
Jan Mager zmarł w wieku 75 lat – 2 grudnia 1939 r., został pochowany na cmentarzu w Wirach, u boku żony Marianny.
– Na podstawie: „Album pamiątkowy Powstańców Ziem Zachodnich R.P. 1918-1921”, nr 1, str. 30, Poznań 1937 r.; „Luboń i okolice – dzieje osadnictwa i dziewięciu parafii” Stanisław Malepszak, Luboń 2005, „Forum Lubońskie”; „200 lat oświaty w Luboniu”, Stanisław Malepszak Piotr. P. Ruszkowski, Luboń 2008, „Forum Lubońskie”. Opracowania Jerzego Magera (wnuka Jana, syna Józefa) autora wspomnień o Mariannie Jarzębowskiej; Informacji Heleny Bąk – (prawnuczki Jana, po Weronice Kaczmarek i Stanisławie Sapor)
Piotr Ruszkowski – RHML (2024)
[1] W akcie ślubu z 1889 roku zapisano: cieśla (Zimmermann) Jan Mager.
[2] Walenty ojciec – zagrodnik – występuje na akcie ślubu Jana z 1889 r., zaś na akcie ślubu starszej siostry Magdaleny po mężu Rausch – Walenty występuje jako gospodarz (Wirth)
[3] Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP) – akt małżeństwa 1889 r. sygnatura: 1921/3/47, skan 8.
[4] APP – akt małżeństwa 1884 r. sygnatura: 1927/3/48, skan 21. Mąż Jakub Rausch (1863-1942) urodzony i mieszkający na Jerzycach. Magdalena urodzona na Jeżycach mieszkająca na Gółwnie.
[5] Andrzej Mager z zawodu cieśla (Zimmerman) urodzony na Jeżycach, ożenił się w 1895 r. z Apolonią Pleszewską (1874-?) mieszkanką Wildy [APP – akt małżeństwa 1895 r. sygnatura: 4818/3/2, skan 17].
[6] APP – akt małżeństwa 1895 r. sygnatura: 1927/3/104, skan 61. Mąż Ludwik Mankiewicz (1869- przed 1906) urodzony i mieszkający też na Jeżycach. Katarzyna urodzona w Poznaniu zamieszkała na Głownie.
[7] APP – akt małżeństwa 1906 r. sygnatura: 5542/3/30, skan 31. Mąż Jan Tomkowiak (1877- ?) gospodarz mieszkający na Ławicy.
[8] „Bambrzy – Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania” 1998, s. 58.
[9] „Bambrzy – Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania” 1998, s. 59.
[10] Ostatni wpis w księdze protokołów Kółka Rolniczego w Wirach jest z 23.02.1908 r. z jego podpisem.
[11] Najobszerniejszy biogram ks. Karola Seichtera patrz: http://forum-lubonskie.pl/ksiadz-karol-seichter/
[12] „Książka protokularna Kółka Rólniczego na Parafią Wirowską” [https://repozytorium.lubon.pl/dlibra/publication/14/edition/13/content; dostęp 25.04.2024]
[13] Szczegóły dotyczące szkół w Lasku patrz: „200 lat oświaty w Luboniu”, s. 71-132.
[14] Na poniższym zdjęciu brakuje jednej osoby.
[15] Porównaj „Rocznik Historyczny Lubonia” tom 7, s. 336.
[16] Miękowo – wieś w powiecie poznańskim, gminie Czerwonak. Marianna zmarła 10.12.1935 r. w Lasku przeżywszy 70 lat. Pochowana na parafialnym cmentarzu w Wirach.
[17] APP – akt małżeństwa 1889 r. sygnatura: 1921/3/47, skan 8.
[18] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/185, skan 328. „Spis poległych z wojny światowej” – rękopis – wykaz 31 osób z parafii Wiry. Stanisław Mager pozycja 17; urodzony 10 listopada 1889 r na Świerczewie. Dodatkowe informacje tam zamieszczone: data zgonu: 10 marca 1915 r z dopiskiem: na froncie francuskim; stopień wojskowy – starszy szeregowiec, 1. kompania Infanterie-Regiment 47; parafian; urzędowo poświadczone.
[19] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/52, skan 29; akt zgonu – sygnatura: 1979/4/54, skan 126.
[20] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/55, skan 42; akt zgonu – sygnatura: 1979/4/57, skan 16.
[21] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/58, skan 56.
[22] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/64, skan112; AP w Lesznie – akt małżeństwa – sygnatura: 424/2.1/310, skan 74. Ożenił się w 1923 r. z Pelagią Gałecką z Nielęgowa (3 dzieci)
[23] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/67, skan 241.
[24] „Spis poległych z wojny światowej” – rękopis – wykaz 31 osób z parafii Wiry. Stefan Magier pozycja 18; urodzony 24 listopada 1896 r. na Świerczewie. Dodatkowe informacje tam zamieszczone: data zgonu: 29 marca 1917 r. z dopiskiem front rosyjski; stopień wojskowy – szeregowiec 10. kompania rezerwowa Infanterie-Regiment 46; parafian; urzędowo poświadczone.
[25] Informacje z: I. Szczepaniak „Dzieje…” s. 166.
[26] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/73, skan 228. Urodzony w Dębcu.
[27] APP – akt zgonu – sygnatura: 1979/4/78, skan 19.
[28] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/128, skan 13. Urodzona w Lasku.
[29] Stanisław Kaczmarek (ur. 18.09.1897 r. w Kijewie) Mieli dzieci: Pelagię (1928-?), Stanisławę (1930) po mężu Sapor, Teresę Kazimierę (1933-1942), Czesławę (1938). Księga meldunkowa APP 53/4423/0/5/173, str. 253. W okresie II wojny światowej rodzina Kaczmarków została wysiedlona.
[30] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/170, skan 52. Urodzony w Lasku.
[31] Nauczyciel ożenił się z Pelagią Duszyńską.
[32] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/185, skan 213.
[33] APP – akt urodzenia – sygnatura: 1979/1/199, skan 315.
[34] Pochowany na cmentarzu w Wirach.
[35] Biogram w tymże RHL na str. xx.
[36] I. Szczepaniak „Dzieje…” s. 101.
[37] Pozwolenie na budowę nr 32/3/36 ze stycznia 1936 r. Projektant i kierownik budowy Franciszek Reszelski z Żabikowa.
